Üç Beş Kişi: Adalet Ağaoğlu’nun Bir Türkiye Romanı

Bir roman düşünün. Hepi topu birkaç saati anlatsın ama üç beş insanın ömrüne şerhli bir özet koysun. Bir yandan bozkırdaki bir Anadolu şehrinin zenginlerini konu alsın, bir yandan da zengin bir ailenin vârisinin İstanbul gazinolarında bir saplantının peşinden tükenişini anlatsın. Bir yandan dengi dengine vuran davul misali evlendirilen burjuvalar, bir yandan hayatlarına bir süreliğine uğramış aykırı bir karakter. Hepsi Üç Beş Kişi romanına sığdırılmış.

Adalet Ağaoğlu deyince şüphesiz aklımıza ilk bu roman gelmez. Fikrimin İnce Gülü, Bir Düğün Gecesi, Romantik Bir Viyana Yazı daha çok ön plana çıkan eserleri. Ancak Üç Beş Kişi’nin de hiç yabana atılmayacak bir roman olduğunu gördüm okuyunca.

Öncelikle, romanı taze taze bitirmiş biri olarak bana ana karakter kim diye sorsanız size doğrudan cevap veremem. Murat mı, Kısmet mi, Ferit mi, Selmin mi? Ya da Kardelen, Ufuk? Her bölümde başka biri hikâyenin merkezinde ve üstelik merkezdeki kişiler de diğer kişilerle ilişkileri üzerinden anlatılıyor. Yani ana karakter biraz size kalmış.

Roman, Eskişehir’den İstanbul’a çekilen bir telgrafla başlıyor. Birkaç saati anlatıyor sadece. Ama bu birkaç saat içinde hepsinin hayatına konuk oluyoruz. Platomuz, Eskişehir eşrafından varlıklı bir aile ve onların hayatına temas eden kişiler. Bu ailenin vârisi (ve benim için baş karakterimsi) Murat. Murat’ın babası genç yaşta ölünce annesi Türkan Hanım çocuklarını tek başına büyütürken bir yandan da kardeşinin desteğiyle işlerini idare eder. Kardeşi ise meşhur Ferit Sakarya’dır. Alışılagelmiş zenginlerden azade, adeta kendini ve malını şehrini kalkındırmaya, sanayileşmeye adamıştır. Aynı zamanda kendini gerçekleştirmiş, entelektüel ve kadınların ilgisini çeken biridir.

Ferit Sakarya romanda biraz idealize edilmiş, biraz jönün rolünden çalan tecrübeli eski tüfek aktör, biraz da mentor. Türkan Hanım’ın ne babası ne de kocası gibi hareket eden, düzeyli bir aykırılığı olan kardeşi. Konuştuğunda sözünü dinleten, yöreye ve döneme göre oldukça uçuk fikirleri olan, dünyayı görmüş ama memleketinde bir sanayi hamlesi kovalayan biri. Kimi hayran olur, kimi akıl danışır, kimi bağlanmayla ilgili problemleri olduğunu iddia eder, kimi ise bunca arazinin sahibinin hayal peşinde koştuğunu söyler.

Oğlan dayıya çeker deyimini roman boyunca bize pek hissettirmeyen Murat var bir de. Romandaki baş karakterimsi. Murat, Türkan Hanım’ın oğludur. Hem anne hem baba tarafından varlıklıdır. Küçük yaşta babasını kaybetmiş, Türkan Hanım ve ablası Kısmet de ailenin bu tek varisini el bebek gül bebek büyütmüş, bir dediğini iki etmemişlerdir.

Murat’ın müziğe yeteneği vardır. Genç yaşta taşrada besteleri dikkat çekmiştir. Bu yönde de desteklenmiştir. Fakat müzik sevdası, daha sonra saplantıya dönüşecek bir aşkın kapısını açacaktır ona: Selmin.

Selmin, Eskişehir’e sahne almaya gelir ve onlara ait otelde kalacaktır. Yörenin burjuvazisi olan bu aile ile böylesine meşhur bir sanatçının temas etmesi de gayet doğaldır. Selmin konserde Murat’a ait bir besteyi, onu överek seslendirir ve Murat, Selmin’e odaklanır. Bu odaklanma âşık olmanın ötesine geçer. Yörenin en zengin ailelerinden birinin tek varisi, bir şarkıcının peşinde soluğu İstanbul’da alır. Bir gölge gibi, Selmin’in hiç yabancı olmadığı ama Murat’ı bir türlü kabul etmeyecek ortamlara girer çıkar. Önceleri Selmin, Murat’a iyi davranırken bir süre sonra onu hor görmeye, aşağılamaya başlar. Murat’a bu noktada annesi, ablası ve dayısı hep müdahale etmeye çalışmıştır.

Peki, Murat bu kadar akılsız mıydı? Hayır, aksine zeki bir çocuktu. Önü açıktı, saygılı ve görgülüydü. Fakat bir dediği iki edilmemişti. Murat’taki eksik buydu. Hem annesi hem de ablası Kısmet ona çok düşkündü. Murat sevgiye de doymuştu. Onda eksik olan, Ufuk gibi, hatta Selmin gibi aykırı karakterlerdi. Hayatının merkezindeki kadınlar ona aşırı ihtimam gösterirken Selmin ona kötü davranıyordu. Belki de Murat, bu eksikliğini Selmin’le tamamlamaya çalışıyordu.

Bir de hem Murat’ın hem Kısmet’in hayatına dokunan Ufuk vardı. O da aynı şekilde, belli bir çevrenin dışına çıkmamış bu çocukların idrak kalelerinde gedik açmıştı.

İnsanın her ihtiyacının karşılanması onu hayata karşı savunmasız bırakabilir. Çünkü kriz, yokluk ve kaos çevresinde barınmaz. Hâl böyle olunca da insan kriz anlarında gerekli refleksleri geliştiremez. Burada Murat’ın naifliğinden çok Türkan Hanım’a bir parantez açmak isterim.

Türkan Hanım ilk bakışta bize sinemamızda bolca yer verilen, güçlü ve hayata karşı tavizsiz asilzade kadınları hatırlatıyor. Deyim yerindeyse tam bir Osmanlı kadını. Genç yaşta dul kalmış ama bütün malın mülkün altından kalkmış, iki evlat yetiştirmiş, sözü muteber biri olmuş. Fakat dedik ya, mensubu olduğu çevreye göre refleksleri yerinde. Dışarıdan gelen bir darbe karşısında ise ne yapacağına dair yetisini kaybetmiş.

İki şey onun bütün savunma sistemini boşa çıkarıyor: Biri Ufuk’un çocuklarıyla teması, diğeri ise Selmin gibi İstanbul’un gazino piyasasının sıradan örneği olan bir karakterin, yıllarca emek verdiği çocuğunu kafeslemesi, kölesi hâline getirmesi.

Bir de Kısmet var. Türkan Hanım’ın tahakkümü altında, hiçbir zaman kendini annesine beğendirememiş, onun sorumluluk saplantısından kaçarcasına rahat ve “hallederiz” modunda yaşayan bir genç kadın. Annesinin ona biçtiği yeni Türkan olma rolünü kabul etmeme şansı da var. Kendi çevrelerinden iyi bir adamla evlenmiş, bir çocuk düşürmüştür. Ama mutlu değildir. Tıpkı Murat gibi o da o çevreden çıkmak istemektedir. Nitekim başını alıp gitmeye karar vermesi ve bu kararı uygulaması neredeyse bütün roman sürmüştür. Çünkü Türkan Hanım gerçeği vardır.

Daha da sayabiliriz. Ancak roman sadece derin karakter tahlilleri içermiyor. Harika bir bilinç akışı tekniği uygulaması var. Üçüncü şahıs anlatımla ilerlerken aynı paragraf içinde bir anda karakterin zihninin ortasına girip sonra tekrar çıkabiliyoruz. Ayrıca kurgu dünyası gerçekten iyi. Karakterlerin tamamı birbirini tamamlıyor. Her birinin kendince haklı nedenleri var. Hepsi farklı eziyetler çekmiş, bambaşka bedeller ödemiş. Kimse net siyah ya da net beyaz değil.

Kısmet’i okurken Türkan’a sinirleniyor, Türkan’ın zihnindeyken çektiklerinden dolayı ona acıyorsunuz. Neval Hanım bir zamanlar değme fabrikatörleri, tefecileri, para babalarını peşinden koştururken şimdi yaşadığı sefalete ve kızı Selmin’in ona davranışlarına canınız sıkılıyor.

Roman, geçtiği yılların dünyasını da çok iyi yansıtmış. Adalet Partili ağır sanayi söylemleri, köyden kente göçün hızlanması, Anadolu KOBİ’lerinin emekleme dönemleri, taşra burjuvazisinin yöreyi kalkındırma zorunluluğunu topluca bir ödev olarak gördüğü yıllar, sağ-sol çatışmaları ve gençlerin ölümlerinin o günlerde sıradanlaşması… Bütün bunlar karakterlerin hayatlarının arka planında yer buluyor.

Tabii nihayetinde yazarın kendi dünya görüşü içinden.

Hülasa, roman beklediğimden çok çok iyi ve bugüne kadar neden ön plana çıkmadığına okuyunca gerçekten şaşırdım. Fakat hâlâ başkahraman konusunda tereddütlerim var. Ferit, Murat, Türkan, Kısmet, Ufuk, Selmin, Kardelen… Bu üç beş kişiden biri mi, yoksa o yılların dönüşen Türkiye’si mi?

Murat Emre Tiryakioğlu